KİŞİSEL VE TOPLUMSAL FAYDALARA YÖNELMEK
Pragmatistler gibi sözlerimiz, davranışlarımız ve işlerimizi görülür başarılarıyla değerlendirmeksizin kişisel ve toplumsal hayatımız için faydalı olanları yapmaya çalışmak, temel İslâmî görevlerimizden biridir.
Sevgili Peygamberimiz şöyle buyururlar:
“(Sebeplerine yapışarak) Güçlü olan mü’min (gerekli atılımları yapmadığı için) zayıf olan mü’minden daha hayırlı ve sevimlidir. Fakat her ikisinde de hayır vardır. Sen, sana fayda verecek olanı yapmaya çalış. (Bu uğurda) Allah’tan yardım iste. (Ama) Âciz olma. Eğer bir başarısızlığa uğrarsan ‘Şöyle yapsaydım böyle olmazdı.’ diyerek hayıflanıp durma. ‘Allah’ın takdiri bu, O dilediğini yap.’ de.” (Müslim, Kader, 34)
İslâm’a Yönelmek Faydaları SağlamaktırFaydalara ve faydalılara yönelmekle emrolunduğumuz için, ferdî ve sosyal hayatın istikrarı, gelişimi ve mutluluğu için gerekli olan faydaları-faydalıları sağlamada ana yöntemimiz Rabbimizin emirlerine uymak olmalıdır. Çünkü kullarına pek merhametli olan Rabbimiz denemeye uğrattığı biz kullarına yalnızca faydalı olanları emretmiştir. Namazdan zekâta, adâletten affa, danışmadan dayanışmaya, akrabaya yardımdan temel haklara saygıya, doğru sözlülükten sözleşmelere bağlılığa... kadar Kur’ânî ve Nebevî emirleri incelediğimizde bu hakikati kavrayabiliriz. Buradan hareketle İslâmî çizgide yaşayanları faydalıları (kendileri aracılığıyla hayırlara ulaşılanlar) olarak değerlendirebiliriz.
Tek tek kişiler için faydalı olarak değerlendirilebilir olmakla beraber, hakîkatte insanların geneli için zararlı olan faydalı görünümlü bazı işler vardır ki o tür faydalıları İslâm Dini, yasakları kapsamına almıştır.
Faiz, rüşvet ve karaborsacılık kazançlarıyla, siyasî entrikalarla edinilmiş sosyal mevkilerle misallendirebileceğimiz bu gibi geçici faydalardan şiddetle kaçınmalıyız. Bu arada bütün İslâmî yasakların —az da olsa faydalı görünümlü— zararlılar olduğunu da bilmeliyiz. İçki ve kumarla ilgili Bakara Sûresi’nin 219. âyeti bu gerçeği şöylece duyurur:
“Sana sarhoşluk veren şeyler ve şans oyunları hakkında sorarlar. De ki onların her ikisinde de hem büyük bir kötülük hem de insanlar için bazı yararlar vardır; ancak yol açtıkları kötülük, sağladıkları yarardan daha büyüktür...”Kur’ân ve Sünnet’in doğrudan emretmediği ve yasaklamadığı “faydalar” yanı sıra insanın yaradılış düzeninin eğilim gösterdiği, aklın ve bilimin onayladığı ve oluşturduğu daha nice faydalar vardır ki, mü’minler olarak bu faydaların izini sürmeli ve gücümüz ölçüsünde onları sağlamaya çalışmalıyız.
Yeryüzündeki bütün maddelerin insan için yaratılması, güneş-ay ve yıldızlar gibi semâvî (göksel) varlıkların onun tarafından yararlanılabilir kılınması nedeniyle bu tür faydalar giderek artmaktadır. Bilimsel ve teknolojik gelişmeler sonucu daha da artacaktır. (Bakara, 29; İbrâhim, 32-33; Câsiye, 13-14)
Faydalı İş Cennet’e GötürücüdürKur’ân-ı Kerîm, faydalı işleri salih ameller olarak nitelemekte ve sahipleri için kalplerde sevgi yaratılacağını ve onların korkulardan ve hüzünlerden korunularak Cennet’lere erdirileceğini bildirmektedir. (Meryem, 96; Bakara, 277; Mâide, 9)
Buradan hareketle Allah’a inanan bir rûh, O’nun rızasını kazanmak isteyen bir kalble insanların yararlanacağı faydalı işleri planlayıp organize eden siyasîleri, bürokratları, araştırmacıları, ziraî ve teknolojik üretimde bulunanları, ihtiyaç duyulan maddeleri tüketiciye pazarlayanları, ilmî, dinî ve edebî kitaplar yazanları, İslâmî imanla yüklü yürekleriyle, ülkemizin iç ve dış güvenliğini koruyanları ve de benzerleri gibi malî ve ilmî güçleriyle doğrudan veya dolaylı olarak faydalı işler üretenleri gıpta edilmeye layık insanlar olarak değerlendirebiliriz. Nitekim Sevgili Peygamberimiz bu gerçeği şöylece örneklendirmişlerdir:
“Yalnızca şu iki kimseye imrenilir: Bunlardan biri Allah’ın kendisine verdiği malı O’nun rızasını gözeterek insanların ve hayvanların faydalanacağı şekilde harcayan kişidir. Diğeri de Allah’ın kendisine verdiği ilimle yoğrularak, onunla amel eden ve onu insanlara öğreten kişidir.” (Buhârî, İlim, 15; İbn Mâce, Zühd, 22)
Burada değinilmesi gereken bir husus da yalnızca insanların değil hayvanların yararlanacağı işlerin, üretimlerin yapılmasının dahi insanı yüceltip sevaplandıracağı hakikatidir. Peygamberimiz şöyle buyururlar:
“Bir Müslüman bir ağaç diker veya ekin eker de ondan bir insan veya kurt-kuş yerse bu, O Müslüman için sevap kazanacağı bir hayır olur.” (Buhârî, Hars, 1; Edeb, 27)
Hakîki Müslüman Gerçek FaydadırDinimizin emrettiği ve yasak kapsamına almadığı faydalarla, akıl ve ilmin onay verdiği faydalara yönelmek, Allah’ın yararlanılmasını isteyerek bizler için yarattığı nimetlerden büyük ölçüde faydalanmaya çalışmaktır. Bu da Allah’ı razı eder, çünkü O, nimetlerinden yararlanılmasını sever.
Faydalara-faydalılara yönelmek, İslâm Dini’nin yöntem olarak kabullendiği ve amaç olarak gösterdiği “kolaylaştırma” ilkesine de hayatiyet kazandırmaktır. Kolaylaştırma ise Cennete götürücü ameldir.
Faydalara yönelmenin bir diğer önemli yararı da insanlar ve de Allah katında yücelmektir. Çünkü Peygamberimiz insanların en hayırlısını şöyle açıklamaktadır:
“Mü’min kaynaşır ve kaynaşılır insandır, kaynaşmayan ve kaynaşılmayan insanda hayır yoktur. İnsanların en hayırlısı da insanlara en çok yarar sağlayandır.” (Feyzül-Kadîr, Hn. 9147)
Bu arada İslâm Hukûku’nun Kur’ân ve Sünnet yanı sıra ikinci derecedeki kaynaklarından birinin Maslahat (fayda) olduğunu da açıklamak isterim.
Sevgili Peygamberimiz
“İyi-güzel ve doğru olan, ferde ve topluma yönelik bulunan hiçbir sözü, davranışı ve işi küçümsemeyiniz.” buyurmaktadır. (Müslim, Birr, 144) Bu sebeple temizlik işçisinden devlet başkanına kadar istisnasız her birimiz faydaları üretmeye, faydalı olabilecek insanları yetiştirmeye çalışmalıyız. Çünkü Müslüman Peygamberinin yönlendirmeye çalıştığı gibi bizatihi “fayda” olmalıdır. Salât ve Selâm üzerine olsun o, şöyle buyurmaktadır:
“Mü’min baştan ayağa menfaat (fayda)dır. Onunla yürürsen faydalanırsın. Ona danışsan yararlanırsın. Onunla ortaklık kursan kazançlı çıkarsın. Onun her bir işi menfaattir.” (Feyzül-Kadîr, Hn. 9161)
Yüce Rabbimden bizleri zararlar ve zararlılardan korumasını ve de faydalar ve faydalılara yöneltmesini diliyor, hutbemizi bir âyet manasıyla bitiriyorum:
“İman edenler ve faydalı işler yapanlara gelince, Biz onların (önceki)
kötülüklerini mutlaka sileriz ve onların yaptıkları iyilikleri mutlaka ödüllendiririz.” (Ankebût, 7)
Ali Rıza Demircan