BEYAZ OLAN HELÂLLERLE SİYAH OLAN HARAMLAR ARASINDA YER ALAN GRİ TONLULAR DA MEŞRÛDUR
Kur'ân merkezli İslâm'ı özetleyici bir hadislerinde Allah'ın Elçisi Hz. Muhammed (sav) şöyle buyurur:
"Allah sizler için sınırlar koydu, bu sınırları koruyun. Size farz görevler yükledi, onları yapın. Yasaklar da koydu, onları çiğnemeyin. Unutarak değil, ama sizlere rahmet olması için bazı alanları özgürlüğünüze açtı. Onları da irdelemeyin." (İ. Kesîr, T. Kur'ân'il-Azîm, Bakara 230)
Anlamı sunulan hadisten açıkça anlaşılacağı üzere ilâhî emirler ve yasaklar sayılıdır. İnsanın hür bırakıldığı yaşam alanları ise sınırsız denebilecek ölçüde pek çoktur.
Bu özgür kılınan alanlar içinde başkalarına zarar verilmedikçe istenilen atılımlar yapılabilir, arzu edilen ilişkiler kurulabilir, dilenilen şekilde yaşanılabilir. İnsanın hür (özgür) bırakıldığı örneğin kişisel, siyasî ve hukukî alanlar içinde öylesine işler vardır ki, onlar Kur’ân’ın ve Kur’ân onaylı Sünnet’in yasakladığı işlere benzeyebilir. Bu benzeme açık olabildiği gibi, ilmi ictihadlarla açığa çıkarılabilecek şekilde kapalı da olabilir.
Sevgili Peygamberimiz haramlara düşürebileceği gerekçesiyle haramlara benzeyen sözler, davranışlar ve işlerden şöylece sakındırmıştır:
“Hiç şüphesiz helaller bellidir. Haramlar da apaçıktır. Helaller ile haramlar arasında her iki tarafa da benzeyen/benzetilebilen şeyler vardır. Ne var ki insanların çoğu bunları bilmez. Haramlara benzer işlerden korunan kişi, dinini ve şahsiyetini korumuş olur. Korumayan kimse ise, sürüsünü sınırlarında otlattığı yasak araziye düşürmeye ramak kalmış çoban gibi haramlara düşebilir…” (Buharî, İman 39)
Peygamberimizin bu açıklamalarından anlaşılacağı gibi, haramlara benzeyen fiiller haram değildir, ama haramlara götürebilecek köprü konumundadır. Bu sebeple kaçınılması öğütlenmiştir.
Bilgili ve bilinçli müminlerle İslâm âlimleri, Kur’ân kaynaklı yasakların belirleyebildikleri sebeplerine dayanarak benzer sebepli durumları ve işleri kerahetle veya yetki sınırlarını aşarak haramlılıkla hükümlendirebilirler. Bazı alimlerin katılıp diğerlerinin katılmadığı bu ictihadi hükümlerin, onları kabul edenler için bağlayıcı olabilecekleri ileri sürülebilirse de etmeyenler için uygulamayı gerektirmezler. Çünkü Peygamberimiz (sav)’in açıkladığı gibi harama benzerler haram olmayıp yalnızca harama köprüdürler. Bir diğer ifadeyle haramlara benzer fiiller haramlar gibi siyahlıkla değil, ancak gri tonlu olmakla nitelendirilebilirler.
Bir de ilâhî haramlar ve onlara benzeyenler içinde olmamakla beraber tedirginlik duyulan, insanlar tarafından bilinmesi istenmeyen ve bu özelliklerinden dolayı bilginler onay verseler bile içe sindirilemeyen durumlar/işler vardır ki onlardan kaçınılması da Peygamberimiz tarafından öğütlenmiştir. (Darimî, Buyû’ 2 - Nisâî, Kazâ 11) Ancak kaçınılması öğütlenmekle beraber bu tür davranışlar ve işler de doğrudan haram değildir. Tedirginlik duymayan diğer müminler için hiç değildir.
Harama benzer işlerle tedirginlik duyulup içe sindirilemeyen işler, benzerliğe inananlar ve tedirginlik duyanlarca kaçınılması gereken ameller olarak kabullenilse de onlar diğer insanlar için meşru/helal işlerdir. Onları müminlerin geneli için mekrûh, bir diğer ifadeyle sakıncalı işler görmek pek büyük bir hatadır. Dinimizin özgürleştirdiği alanları kısıtlamaktır. Onun kolaylaştırma ilkesini çiğnemektir.
Sorulaştırarak vereceğimiz misallerle konumuzu açalım.
1- Müslüman kadınların yüzlerini örtmeleri gerekir mi?
2- Gıda türleri dışındaki maddeler, haram kılınan karaborsacılık kapsamına alınabilir mi?
3- Yaklaşmış olmakla birlikte verici nisabına ulaşamamış kişi Zekât alabilir mi?
4- Zararları ilmi metotlarla kanıtlanmış sigara türü maddelerin içimine haramlılık hükmü verilebilir mi?
5- Yürürlükteki seküler kurallara bağlı kalacağı kabulü ile seçilen kişi, İslâmî düstûrlara aykırı olacağı değerlendirmesiyle seçmenleriyle yaptığı siyasî sözleşmeyi ihlal edebilir mi?
Soru örnekleri çoğaltılabilir.
Tarihi ve çağdaş İslâm bilginleri, açık haramlara benzeyip benzemedikleri esasından hareketle bu sualleri birbirinin zıddı olabilecek şekilde cevaplandırmışlardır. İslâm kültürü geleneğinde bu nevi birbirinin karşıtı cevaplar, aşırılıklar görülmüşse de genelde mutlak doğrular veya yanlışlar olarak değil, hata ihtimalli doğrular ve doğru ihtimalli hatalar olarak algılanmışlardır. Örneğin, bilinen dört fıkıh mezhebinden birinin bağlılarının, görüşlerini kabul etmemekle beraber diğer mezhebleri hak olarak kabul etmeleri bunun kanıtıdır.
Yaptığımız bütün bu açıklamalardan sonra ana mesajımızı sunabiliriz: Yüce Rabbimizin Kur’ân’la belirlediği ve Elçisi Şanlı Peygamberimiz Hz. Muhammed (sav)’le açıklattığı emirler ve yasaklar belirlidir.
İlâhî emirler ve yasakların çizdiği sınırlar dışındaki engin alanlar ise özgür yaşamımıza açılmıştır.
Karşılaşabileceğimiz ve de bazı İslâm bilginleri çizgisinde haramlara benzer olduğuna inanacağımız veya tedirginlik duyup içimize sindiremeyeceğimiz işlerden haram oldukları için değil, harama köprü olabilecekleri için kaçınmalıyız. Kendileri için Cennetler hazırlanmış Mutteki kullardan olmanın ana yollarından biri de budur. (Tirmizî, Kıyame 19)
Ama aynı konularda farklı ictihadları benimsedikleri için hiç kimseyi yermemeli, eleştirmemeliyiz. Bizim içlerimize sindiremediklerimizi benimsedikleri için insanları çekiştirmemeli, onlarla çelişip çatışmamalıyız. Çünkü hür kılındığımız alanlar içinde bütün renkler beyazdır. Yalnızca haramlara benzetilenlerle içe sindirilemeyenler, o da ancak benzetenlerle benimseyemeyenler için gri tonludur. Gri tonlular ise meşrudur-helaldir.
Özellikle yaşadığımız toplumsal şartlar içinde bu tür hatalar yapılarak büyük günahlara girilebildiği için duyarlı olmalıyız.
Hutbemizi Nisa Sûresi’nden âyetlerle bitiriyorum:
“İşte bunlar Allah tarafından konulan sınırlardır. Kim Allah’a ve Elçisi Muhammed’e tabi olursa, Allah onu içinden ırmaklar akan Cennetlere koyacaktır. (Cennete girenler ise)
Orada ebedî kalacaklardır. Bu, büyük bir mazhariyettir. Kim de Allah’a ve Elçisi’ne isyan eder ve O’nun koyduğu sınırları ihlal ederse, onu da içinde yerleşip kalacağı ateşe atacaktır ve onu alçaltıcı bir azab beklemektedir.” (Nisa 13-14)
Ali Rıza Demircan